Fielbmá – sámegielat mielladearvvasvuođaveajuiduhttin
Dán siiddus
Sámegielat mielladearvvasvuođaveajuiduhttin lea oaivvilduvvon 18–67-jahkásaš sámegielat dahje sámekultuvrra mielde veajuiduhttima dárbbašeaddji áššehasaide, geain leat mielladearvvasvuođa hástalusat. Veajuiduhttima ulbmilin lea veahkehit ipmirdit traumadávdamearkkain ja mielladearvvasvuođahehttehusain boahtti hástalusaid ja nannet veadjima, doaibmannávcca ja árgga hálddašeami dáidduid.
Veajuiduhttin ii mávsse.
Geasa veajuiduhttin heive?
Sámegielat mielladearvvasvuođaveajuiduhttin lea oaivvilduvvon 18–67-jahkásaš olbmui, geas lea gávnnahuvvon muhtun dain:
- láivves dahje gaskadási váttis šlundivuohta
- áŧestusgiksi
- guovtteguvllot mielladillemolsašuddan
- traumavuđot streassahehttehus dahje juoga eará traumai laktáseaddji guhkesáigásaš dávdamearka.
Veajuiduhttin heive rávesolbmui,
- gean vuosttas muttu dikšunbadji lea nohkan dahje gean dilli lea muđui stáđásmuvvan
- gean dearvvasvuođadilli lea dakkár, ahte son sáhttá oassálastit veajuiduhttimii ollásit
- guhte dárbbaša guhkesáigásaš ja máŋggahámat veajuiduhttima doarjaga ja bagadeami
- guhte dárbbaša doarjaga oahpuide dahje bargoeallimii dahje daidda máhccamii
- geas leat váttisvuođat sosiálalaš dáidduin dahje árgga hálddašeamis.
Sámegielat mielladearvvasvuođaveajuiduhttin ii heive olbmui,
- gean dearvvasvuođadili čielggadeamit leat ain gaskan ja gean veajuiduhttima dárbbu ii danin sáhte vel árvvoštallat
- gean dávdamearkkat leat nu váddásat, ahte veajuiduhttimii oassálastin ii leat dál sutnje ulbmillaš iige ávkkálaš
- geas lea akuhta gárrenávnnasváttisvuohta.
Veajuiduhttima ulbmil
Sámegielat mielladearvvasvuođaveajuiduhttimis oaččut
- dieđuid áššiid birra, mat váikkuhit du iežat buresveadjimii ja doaibmannákcii
- doarjaga iežat návccaid ja fámuid nannemii
- ceavzinvugiid, mat heivejit du iežat eallindillái ja árgga hástalusaide
- doarjaga eará oassálastiin ja servoša lahtuin ja nannejumi ahte gulat servošii.
Veajuiduhttima sisdoallu ja ollašuhttin
Sámegielat mielladearvvasvuođaveajuiduhttima bálvalanbuvttadeaddji lea Coronaria Kuntoutuspalvelut Oy Oulu.
Veajuiduhttin bistá 12 mánotbaji, ja dat sisttisdoallá
- 12 deaivvadeami ovttaskasat
- 5 deaivvadeami joavkkus eará oassálastiiguin
- 2–3 fierpmádatdeaivvadeami dikšunoassebeliin dahje árgga doibmiiguin
- 2 searvvušdeaivvadeami eará oassálastiiguin ja lagasolbmuiguin
- 2 ovttaskas čuovvundeaivvadeami.
Deaivvadeamit ordnejuvvojit bálvalanbuvttadeaddji sajiin, gáiddusoktavuođain dahje dutnje oahpes sajiin, dego ruovttus, luonddus, bargosajis, stuđerenbáikkis dahje áiggeájiin.
Joavkodeaivvademiid sáhttá nuppástahttit ovttaskasdeaivvadeapmin, jos oassálastit eai leat doarvái dahje jos oassálasti vásiha, ahte joavku ii heive sutnje, muhto bálvalanbuvttadeaddji ii sáhte fállat nuppi joavkku.
Bálvalanbuvttadeaddji váldá dutnje oktavuođa ovdal veajuiduhttima.
Sámegielat mielladearvvasvuođaveajuiduhttin lea iskkadeapmi. Iskkadeapmi nohká 31.1.2028.
Ovttaskas- ja joavkodeaivvademiid ulbmilin lea
- lasihit ipmárdusa du mielladearvvasvuođa hehttehusas boahtán dávdamearkkain ja hástalusain
- nannet du gulahallan- ja dovdodáidduid ja njuovžilmahtit du árgga
- doarjut dáidduid sirdáseami árgii ja servošii, maid leat veajuiduhttimis oahppan.
Ovttaskas- ja joavkodeaivvadeamit fállet maiddái vejolašvuođa oažžut veardásašdoarjaga ja juohkit vásáhusaid eará oassálastiiguin.
Fierpmádagain deaivvademiid ulbmilin lea, ahte
- oahpásmuvat sierra doibmiide ja dieđát sin ovddasvástádusa ja sierra geahččanguovlluid galgá vuhtiiváldit veajuiduhttima ollašuhttimis
- sierra doibmiid ovttasbargu doaibmá ja lea luhtolaš
- dieđát, geaidda árgga doibmiide sáhtát váldit oktavuođa. Doibmiiguin dahkkojuvvo dárbbu mielde veajuiduhttima joatkkaplána.
Servošiin deaivvademiid ulbmilin lea, ahte
- oaččut dieđuid miela buresveadjimis ja dahkkiin ja vugiin, mat nannejit dan
- oaččut veardásašdoarjaga ja nannejumi osolašvuhtii ja doaibmamii iežat servošis
- oahpat dovdat du servoša resurssaid ja dan mearkkašumi
- oaččut dieđuid báikkálaš doarjjafierpmádagaid doaimmas.
Servošiin deaivvadeamit fállet maiddái vejolašvuođa oažžut veardásašdoarjaga ja juohkit vásáhusaid eará oassálastiiguin.
Veajuiduhttima giella
Du veajuiduhttima ollašuhtti áššedovdiid joavkkus lea unnimustá okta sámegielat ámmátolmmoš. Mii ordnet dutnje sámegiela tulkoma iežat gielain, jos veajuiduhttimis geavahuvvo suomagiella dahje eará sámegiella, go man don hálat.
Veajuiduhttimis sáhttá geavahit suomagiela dahje suoma- ja sámegielaid bálddalágaid. Mii eat gáibit sámegiela máhtu, muhto sáhtát ohcalit veajuiduhttimii maiddái danin, ahte háliidat oassálastit sámekultuvrra sierraiešvuođaid vuhtiiváldi veajuiduhttimii.
Áššedovdit, geat leat mielde veajuiduhttimis
Du veajuiduhttima plánemii ja bagadallamii oassálastet spesiáladoavttir ja juogo psykologa, psykoterapevta dahje buohccedivššár, gean dutkosii gullet psykiátralaš dikšobarggu dahje mielladearvvasvuođabarggu oahput. Veajuiduhttimii oassálastiba maiddái guokte dain áššedovdiin:
- sosiálabargi, sosionoma dahje veajuiduhttima bagadalli
- ergoterapevta dahje fysioterapevta
- eará ámmátolmmoš, geas lea sosiála- ja dearvvasvuođasuorggi ámmátdutkkus.
Ná ozat sámegielat mielladearvvasvuođaveajuiduhttima
Vai sáhtát ohcat sámegielat mielladearvvasvuođaveajuiduhttima, dárbbašat doaktára B-cealkámuša dahje eará čilgehusa du dearvvasvuođadilis. B-cealkámušas dahje čilgehusas ferte boahtit ovdan, mii hehttehus veajuiduhttima ággan lea, mii veajuiduhttin dutnje ávžžuhuvvo ja mat leat dan ulbmilat. B-cealkámuš dahje čilgehus sáhttá leat eanemustá jagi boaris.
Go leat ožžon B-cealkámuša dahje čilgehusa, bargga ná:
- Deavdde skovi Guorahallanvuloš veajuiduhttin KU 132sme (pdf).
- Vurke guoros skovi iežat apparáhtii. Ale deavdde ohcamuša njuolgga neahttaloganis, daningo dalle oassi dieđuin báhcá vurketkeahttá.
- Raba skovi Adobe Reader -prográmmas ja deavdde dan.
- Almmut iežat ohcamušas, man bálvalanbuvttadeaddji ordnen veajuiduhttimii háliidat oassálastit. Sámegielat mielladearvvasvuođaveajuiduhttima bálvalanbuvttadeaddji lea Coronaria Kuntoutuspalvelut Oy Oulu.
- Vurke devdojuvvon ohcamušskovi iežat apparáhtii. Ohcamuš galgá leat pdf-hámis.
- Sádde ohcamuša MuKelas.
- Čálit sisa MuKelai ja sirdás oassái Bargga ohcamuša.
- Vállje vuos oasi Buohcan ja veajuiduhttin. Vállje dan maŋŋá Veajuiduhttin – bargga ohcamuša. Vállje dan maŋŋá molssaeavttu Guorahallanvuloš veajuiduhttin.
- Go sáddet ohcamuša MuKelas, dan ii dárbbaš vuolláičállit.
- Sádde čuvvosiid MuKelas dan maŋŋá, go leat sádden ohcamuša. Jos čuvvosat leat báhpáris, sáhtát váldit dain gova.
- Lavtte ohcamuššii B-cealkámuša dahje eará čilgehusa du dearvvasvuođadilis.
- OmaKelassa oainnát leago du ohcamuš čovdojuvvon. Mii sáddet mearrádusa maiddái veajuiduhttima bálvalanbuvttadeaddjái, ja dainna seammás várrejuvvo báiki veajuiduhttimii ja addojuvvo máksočatnašupmi.
Jos it sáhte geavahit MuKela, sádde ohcamuša poastta bokte Kelai. Vurke skovi iežat apparáhtii ja deavdde dan vurkema maŋŋá. Sádde printejuvvon skovi ja čuvvosiid čujuhussii Kela, PL 10, 00056 KELA.
Jos dárbbašat veahki ohcamuša deavdimii dahje dus lea eará jearramuš sámegielat mielladearvvasvuođaveajuiduhttima birra, sádde oktavuođaváldinbivdaga čujuhussii saame@kela.fi. Čále oktavuođaváldinbivdagii iežat nama, telefonnummira ja iežat ášši. Almmut maiddái, jos dárbbašat bálvalusa sámegillii. Kela áššedovdi dahje tulka váldá dutnje oktavuođa 2–3 árgabeaivvi geažes.
Sámegielat mielladearvvasvuođaveajuiduhttima ohcamušaid gieđahallan álgá 11.3.2026. Sáhtát goittotge sáddet ohcamuša midjiide juo ovdal dan.
Jos dutnje mieđihuvvo veajuiduhttin, bálvalanbuvttadeaddji riŋge dutnje maŋimustá 2 vahku geažes das, go leat ožžon mearrádusa.
Almmut, jos it beasa veajuiduhttimii
Jos it beasa veajuiduhttimii, muitte almmuhit das dalán Kelai. Almmut šluhttema birra, nu ahte sáddet dieđu MuKelas dahje riŋge veajuiduhttima bálvalannummirii.
Mii ávžžuhit, ahte almmuhat šluhttema birra maiddái veajuiduhttima bálvalanbuvttadeaddjái.
Čielggat, sáhtátgo oažžut mátkebuhtadusa
Veajuiduhttimii dahkkojuvvon mátkki goluin sáhttá oažžut mátkebuhtadusa.
Brošyra: Fielbmá – sámegielat mielladearvvasvuođaveajuiduhttin (pdf).